101 год Слуцкаму збройнаму чыну. Тры погляды на падзеі, якія ўвайшлі ў гісторыю Беларусі

0

27 лістапада спаўняецца 101 год падзеям на Случчыне, якія ўвайшлі ў гісторыю Беларусі пад назвай Слуцкі збройны чын. Гадавіну тых падзей упершыню святкавалі ў Беларусі ў 1992 годзе. Да гэтага часу нават згадак пра Слуцкі збройны чын у навуковых працах амаль не было.

Сёння Слуцкае паўстанне з’яўляецца, мабыць, адным з са­мых неадназначных этапаў гісторыі. Існуюць дыяметральна супрацьлеглыя гіста­рычныя адзнакі падзей 1920 года. У трыццатых гадах былі асуджаныя і расстраляныя ўдзельнікі Слуцкага збройнага чыну, якія вярнуліся на радзіму. Уяўляць тое, што адбылося, застаецца толькі па сведчаннях з расстрэльных спраў, па фактах, якія захаваліся ў народнай памяці. Сярод разнастайнасці меркаванняў можна вылучыць тры асноўныя пункты гледжання на Слуцкае паўстанне.

Реклама
Тры погляды на Слуцкі збройны чын, Слуцк
У пачатку 1990-х у вёсцы Грозава (на фота), а таксама ў Семежава і Чырвонай Слабадзе былі ўсталяваны крыжы ў памяць аб падзеях 1920 года. Фота з архіва «Кур’ера»

Савецкая трактоўка

Савецкая трактоўка падзей зводзіцца да таго, што пасля руска-польскай вайны на тэрыторыі БССР актывізаваліся самыя розныя агітатары. Мэта іх працы складалася ў ініцыяванні мецяжу пры дапамозе крымі­нальных структур, а таксама выкарыстанне антысавецкіх настрояў у купецтва і інтэлігенцыі. Фінансаванне выступаў праводзілася як спецслужбамі Польшчы, так і Урадам Беларускай Народнай Рэспублікі, які ў той час знаходзіўся ў Варшаве. Сёння дадзенае сцвярджэнне ставіцца пад сумнеў, але ў перыяд расследаванняў яно прымалася за аксіёму.

Польскі след

Ёсць меркаванне, што Слуцкае паўстанне было зрэжысіравана і прафінансавана Польшчай. Трэба прызнаць, што доля праўды ў абвіна­вачваннях некаторых удзельнікаў паўстання ў супрацоўніцтве з палякамі ўсё ж ёсць. Кіраўнікі вызваленчага руху не былі адзіныя ў сваіх поглядах на будучыню краіны. Адны схіляліся да супрацоўніцтва з Польшчай і адным з вайсковых камандзіраў Булак-Балаховічам. Іншыя паказвалі на мэтазгоднасць перамоваў з бальша­вікамі, а трэція прытрымліваліся меркаванняў аб стварэнні абсалютна незалежнай дзяржавы, якая супрацьстаіць як Польшчы, так і Саветам.

Супярэчнасці выяўляліся ў перыяд усяго паўстання і сталі ў выніку асноўнай прычынай паразы мяцежнікаў.

Але і да сённяшняга дня не ўстаноўлена дакладна, які быў удзел Польшчы ў дзейнасці паўстанцкага ўрада. Адны сцвярджаюць, што ўсё фінансаванне паўстання ажыццяў­лялася палякамі (хаця якіх-небудзь дакументальных доказаў гэтаму няма), іншыя, у тым ліку аўтарытэтны даследчык-гісторык Ніна Стужынская, настойваюць на тым, што падтрымка з Варшавы аказвалася больш на словах. Сучасныя даследчыкі лічаць асноўнай крыніцай фінансавання паўстанцаў заможных беларусаў, якія ахвяравалі на патрэбы вызваленчых атрадаў.

Трэцяя версія — беларуская

Версію саміх беларусаў доўгі час практычна немагчыма было пачуць, але пасля падзення СССР гістарычная праўда аказалася асветленая даследчыкамі з зусім новага боку. 12 кастрычніка 1920 года два ваюючыя бакі — Польшча і Ра­сія — падпісалі мірную дамову ў Рызе. У адпаведнасці з яе ўмовамі Беларусь была расколатая на дзве часткі. Адна з іх стала БССР, а другая ўвайшла ў склад Польшчы. Аб свабодзе і незалежнасці беларусаў прадстаўнікі дзвюх дзяржаў нават не думалі. Акрамя таго, кожны з бакоў разумеў, што пры пакіданні па-за сваім уплывам гэтай тэрыторыі другі неадкладна яе акупуе.

Насельніцтва краіны, змучанае рабаваннямі і злачынствамі абодвух бакоў, не мела адмысловых сімпатый ні да поль-скіх інтэрвентаў, ні да савецкай дыкта-туры. Стомленыя ад кровапраліцця сяляне не жадалі больш выступаць у незразумелай ім барацьбе. Калі быць дакладней, сяляне жадалі спакою і міру, якіх, як ім здавалася, можна было дасягнуць толькі шляхам утварэння незалежнай і свабоднай Беларусі.

Паводле Рыжскага дагавора лінія, раздзя-ляючая Беларусь, пралягала такім чынам, што Слуцкі павет павінен быў увайсці ў склад савецкай Беларусі, але на нейкі тэрмін заставаўся ў нейтральнай паласе — без польскай і без савецкай уладаў.

Ідэя нацыянальнай незалежнасці ўзнікла яшчэ ў перыяд польска-савецкага супрацьстаяння. Спрыялі распаўсю­джванню ідэй нацыя­нальнага суверэнітэту антысавецкія настроі сярод заможнага сялянства і купецтва, якія сур’ёзна асцерагаліся спусташэння і расправы пасля канчатковага зацвярджэння ўлады пралетарыяту. Людзі добра памяталі практыку харчразвёрсткі і разумелі, што канфіскацыі харчавання аднавяцца.

Вызваленчае нацыя­нальнае апалчэнне складалася ўсяго з двух палкоў. Нягледзячы на падтрымку насельніцтва, атрады аказаліся слабымі і неарганізаванымі, а ўзбраення катастра­фічна не хапала. Тым не менш спачатку поспех апынуўся на баку паўстанцаў. У многім іх поспехі былі звязаны з сімпатыямі салдат Чырвонай Арміі да мяцежнікаў, а таксама непраду­манымі дзеяннямі савецкага камандавання.

Бальшавікі неўзабаве знайшлі рашэнне і накіравалі супраць беларусаў атрады кітайцаў і татараў, якія не адчувалі братэрскіх пачуццяў да суперніка. Сілы аказаліся няроўныя. Не лепшым чынам адлюстраваліся на боездольнасці палкоў канфлікты ў кіраўніцтве. Ваеннае камандаванне прытрымлівалася думкі аб неабходнасці звароту за падтрымкай да генерала Булак-Балаховіча, у той час як большасць сябраў Слуцкай Рады адмаў­лялася ад такога рашэння. Супярэчнасці выліліся ў серыю арыштаў і распраў. І без таго мала арганізаваныя атрады аказаліся пазбаўленымі прафесійнага кіраў­ніцтва, боепрыпасы скончыліся, з’явіліся першыя ахвяры.

28 снежня на рацэ Морач воінам было аб’яўлена аб спыненні ваенных дзеянняў і заключэнні мірнага пагаднення з Саветамі. Частка паўстанцаў працягнула барацьбу з савецкай уладай пад камандаваннем Махно, іншая частка вярнулася ў родныя мясціны. Практычна кожны ўдзельнік паўстання, асабліва лідэры былі падвергнуты суду, а ў канцы 1930-х гадоў пакараныя.

Замест эпілога

Слуцкі збройны чын 1920 года — далёка не гульня ўяўлення «свядомых» беларусаў, як гэта часта ўяўляецца некаторымі даследчыкамі. Як пісаў гісторык Анатоль Грыцкевіч, «Слуцкае паўстанне аказала значны ўплыў на развіццё беларускай дзяржаўнасці. Народ у першую чаргу прадэманстраваў неабходнасць стварэння сваёй нацыянальнай дзяржавы, самастойнай і не падпарадкаванай суседзям. Нагадваць пра Слуцкае паўстанне трэба, бо яно мала разглядалася ў газетах і кнігах».