Сны ў маці трывожныя былі

0

Спі, родная, ты мала спала.
Дзяцей прыспіш — сама не спіш,
Усё глядзіш у цемнату бывала,
Усё ўздыхаеш у начную ціш.
(З паэмы Анатоля Вярцінскага «Заазер'е», прысвечанай маці.)

У нашу маленькую, на дваццаць пяць двароў, вёску першыя дні вайны не прынеслі бяды нікому. Яна прагрукацела залпамі гармат і выбухамі бомбаў дзесьці за лесам, на шашы «варшаўцы». Дні тры ці чатыры праз вёску зрэдку праязджалі нямецкія, з адкінутым верхам, легкавыя машыны ды два браневічкі. Яны кіраваліся на Урэчча. Да канца 1941 года ніхто ноччу не турбаваў вяскоўцаў. Яны ўсе былі пад восень з хлебам, бо ўраджай збожжавых з калгаснага палетка сабралі да каласка, змалацілі коннай малатарняй у гумне, падзялілі зерне на заробленыя кожным працадні, без знаёмых да вайны дзяржнарыхтовак.
Усю зіму і лета наступнага, 1942-га года, вяскоўцаў таксама не будзілі, ды і днём ніхто немцаў не бачыў на вуліцы, хіба зрэдку, у пошуку самагону, заязджалі на веласіпедах тры паліцаі - ураджэнцы суседняй вялікай вёскі. Праўда, у пачатку красавіка завіталі на фурманцы тры пажылыя немцы, адабралі на канюшні 25 лепшых жарабкоў, і, зацугляўшы, павялі за сабою, пакінулі вяскоўцам трынаццаць старых, схуднелых ад бяскорміцы, сіўкаў і вараных. І болей да канца года акупанты і іх паслугачы ў вёску не заглядвалі. Толькі ў ноч з шостага на сёмае жніўня моцны грукат у дзверы нашай хаты і прыглушаны вокліч «Хозяин, открой!» парушыў сон бацькоў і мой. Маці ад нечаканасці разгубілася: «Адчыняць ці не? Хто гэта завітаў?» Бацька, у бялізне, праз вакно сігануў у суседскі гарод, у маліннік, а маці адчыніла дзверы.
Зайшлі двое ў армейскай форме, з вінтоўкамі, размаўлялі на рускай мове, спыталі ў маці, ці ёсць ў вёсцы немцы, паліцаі. «Мы іх даўно не бачылі, не бойцеся, яны ў Слуцку», — адказала яна. Перакусіўшы, што маці падала на стол, начныя госці, забраўшы бацькаву ватоўку, выйшлі. Назаўтра стала вядома, што вёску наведвалі чалавек восем такіх, і напэўна, то былі закінутыя з-за фронту разведчыкі ці падрыўнікі.
Яшчэ раз ноччу, недзе ў канцы лістапада, у вёску і ў нашу хату завіталі ўжо партызаны з-за Любаншчыны, адзін з іх быў нават з нямецкім аўтаматам. Бацька не хаваўся, бо сярод іх быў і яго знаёмы з вёскі Рабак.
І ўжо да вясны 1943 года ніхто — ні акупанты, ні партызаны — у вёску не наведваліся. А калі немцы пачалі рабіць аблавы для адпраўкі маладых людзей на працу ў Германію, то бацька, мой старэйшы брат і я дома не начавалі, хаваліся ў гумне. Толькі з сярэдзіны мая, амаль праз ноч, партызаны настойліва стукалі ў дзверы, патрабавалі адчыніць.
Аднойчы раніцай я вярнўуся ў хату і ўбачыў маці ў слязах, з дрыжачымі рукамі. Яна паведала, што на досвітку ў хату зайшлі два партызаны — Пятрусь Праневіч, ураджэнец вёскі Мялешкі, і яго сябрук Іван Удовін, іх ў вёсцы ўжо не раз бачылі. Госці патрабавалі аддаць ім хромавую тужурку, якой ніхто з нас ў вочы ніколі не бачыў, нават у суседзяў, багацейшых, чым нашы бацькі, а ў хаце было шасцёра дзяцей ад пяці да пятнаццаці гадоў. Маці развяла рукамі: «Чаго няма, таго няма, таварышы».
Праневіч загадаў прынесці сякеру і стаў ёю прабіваць дзірку ў падпечку. Калі яна з’явілася, асвяціў ліхтарыкам чорнае падполле, а там пуста! Пасля чаго вывеў маці ў двор, дастаў з ножнаў на поясе нажавы штык ад вінтоўкі СВТ і, прыставіўшы да яе шыі, спытаў: «Што табе, сволач, даражэй — тужурка ці жыццё? Выбірай».
Маці зайшлася ў плачы, але адказала марадзёру: «Твой жа брат родны, Антось, з маім Мішкам да вайны ў школе за адной партай сядзелі, а ты мяне хочаш забіць». І ён сумеўся — мусіць успомніў брата. І пакінуў хату са сваім сябруком, які моўчкі назіраў за гэтым.
Тады ж раніцай яны зайшлі ў хату суседкі, 50-гадовай Марфы Жаўрыд, і патрабавалі аддаць мужавы боты. Тая адказала, што не мае іх. Праневіч рукаяткай пісталета разбіў да крыві ёй галаву.
Марфа не сказала ім, што два старэйшыя сыны і дачка недзе на фронце абараняюць Радзіму, сцялася ад болю і крыўды. Маці наша рабіла ёй перавязку на акрываўленай галаве.
Вядомая расейская пісьменніца, Ларыса Васільева, у сваёй апошняй кнізе «Вести Василисы», урыўкі з якой надрукаваў часопіс «Наука и религия», піша: «Ежедневно, ежечасно, ежеминутно действует в живой, страстной и мыслящей природе Закон Возмездия, воздающий другим, непременно, каждый получит своё воздаяние от этого Закона».
Не абмінуў гэты Закон і таго марадзёра. Зімой 1944 года ён з сябруком нарваліся ў дарозе да Вясеі на немцаў, тыя адкрылі агонь, Праневічу куля параніла нагу, і ён здолеў усё ж дабегчы да бліжэйшага лесу, а сябрука забілі. Пасля вайны Праневіч выехаў на Сахалін, там спіўся і памёр яшчэ маладым.
Узнаўляючы ў памяці тыя трывожныя ночы, калі ў хату так часта заходзілі партызаны, а днём вёску наведвалі то паліцаі, то ўласаўцы, то хмурыя, у доўгіх шынялях, мадзяры, дзверы ўсім адчыняла наша маці. Выслухвала абразы, пагрозы, знявагі.
Пасля таго, як ў снежні 1943 года партызаны паблізу вёскі застрэлілі двух нямецкіх салдат, то ўсе мужчыны і дзеці з вёскі выбраліся ў лес, бо ведалі: расправы карнікаў не мінаваць. Тыя прыехалі на наступны дзень, абыйшлі ўсе хаты ў пошуку мужчын, адзін і ў нашу зайшоў, маці трымцела ад страху, гледзячы на злосны твар акупанта з аўтаматам. Расстраляўшы за вёскай аднаго мужчыну сталага ўзросту, які па неасцярожнасці выйшаў на вуліцу, карнікі адбылі ў свой гарнізон.
Калі наведваюся на вясковыя могілкі і падыходжу да помніка на магіле маці, прашу Усявышняга ўпакоіць яе душу на нябёсах. І ўспамінаю радкі з паэмы Анатоля Вярцінскага «Заазер'е»: «Нас гадавала — мала спала, нас ратавала — мала спала, шмат працавала — мала спала, спі, родная, хоць там спачні». Мудрыя, кранаючыя душу і сэрца радкі!

Міхась Тычына

Реклама

0 комментариев
Межтекстовые Отзывы
Посмотреть все комментарии