Выкарыстанне кірыліцы ў сучаснай беларускай мове з'яўляецца фактам несумненнай гістарычнай справядлівасці

Напярэдадні Міжнароднага дня роднай мовы, які адзначаецца  21 лютага, рэдакцыя «Кур'ера» атрымала ліст ад чытача Алега Бахаўчука. Гэта адказ на артыкул Антося Сайфуллаева «Страчаная спадчына беларусаў», надрукаваны ў № 4 «Кур'ера» ад 28 студзеня. Алег Бахаўчук, у адрозенне ад аўтара артыкула, выказвае іншае стаўленне да беларускай лацінкі.

Выкарыстанне таго або іншага алфавіту ў мове — гэта ланцуг гістарычных, палітычных і рэлігійных падзей. З часоў распаду Рымскай імперыі на заходнюю і ўсходнюю пачынаецца распад і ўсяго еўрапейскага міру на заходні і ўсходні. Распад хрысціянскай царквы на заходнюю і ўсходнюю гэты падзел умацаваў.

Можна доўга разважаць аб наступствах гэтых падзей, але, не ўнікаючы глыбока ў палітычныя і рэлігійныя працэсы, звярніце ўвагу на адзін факт: народы, якія ў асноўным вызнаюць «заходняе хрысціянства», выкарыстоўваюць лацінку. А ва ўкраінскай, балгарскай, македонскай, рускай мовах выкарыстоўваецца кірыліца.
Гістарычна склалася, што асноўнае насельніцтва Беларусі, як складовай часткі Кіеўскай Русі, а затым як стваральніка і асноўнага носьбіта праваслаўнага Вялікага Княства Літоўскага, было і застаецца праваслаўным.
На маю думку, уплыў уніяцтва не аказаў вялікага ўздзеяння на нашу культуру і мову. Нават сучасныя ўніяты выкарыстоўваюць стараславянскую і вытворныя ад яе мовы. У афіцыйнай мове ВКЛ — так званай старабеларускай — выкарыстоўвалася кірыліца.
Наша краіна падвяргалася ўплыву суседніх народаў. Як следства, паланізацыя і русіфікаванне аказалі ўплыў і на культуру, і на развіццё мовы. І уплыў гэты варта прызнаць адмоўным як з захаду, так і з усходу. Не будзь гэтага ўплыву, польскамоўны беларус Адам Міцкевіч пісаў бы свае вершы па-беларуску.

Па меркаванні некаторых гісторыкаў, паўстанне Каліноўскага не мела той падтрымкі, на якую ён разлічваў, шмат у чым з-за таго, што каталік па веравызнанню (вось адкуль лацінка ў «Мужыцкай праўдзе»!), ён апеляваў да спрадвечна праваслаўнага сялянства, жадаючы бачыць іх уніятамі.
Нядзіўна, што ў мове, якая сфармавалася на нашых землях, ужываецца кірыліца, а не арабскае вязь, кітайскія іерогліфы, руніцкі ліст або лацінскі алфавіт. На маю думку, выкарыстанне кірыліцы ў сучаснай беларускай мове з'яўляецца фактам несумненнай гістарычнай справядлівасці.

Лічу, што варыянт выкарыстання лацінкі ў беларускай мове трэба разглядаць усяго толькі як частку нашай гісторыі. Паланізацыя нічым не лепш русіфікавання, а прачытаны беларускі тэкст, напісаны лацінскімі літарамі, гучыць не лепш за трасянку.
Рэжучыя слых гукі тлумачацца спробамі чытаць і запісваць тэксты адной са славянскіх моў з пазіцый лацінскага алфавіту, без адрознення Ц-ЧЪ-ЧЬ, З-ШЪ-ШЬ, Аб-Д-Р, Ж-М, І-Й, І-N, У-Ч.

У савецкія часы той факт, што ў беларускай мове выкарыстоўвалася лацінка, у асноўным замоўчваўся, але згадкі аб кнігах, выдадзеных лацінскім шрыфтам, маюцца, у першую чаргу, у школьных падручніках беларускай літаратуры. Таму аб беларускай лацінцы ведаюць значна больш людзей, чым «лічаныя адсоткі сярод нашага насельніцтва».

Алег Бахаўчук

КІРЫЛІЦА. Тытульная старонка да 19-ці кніг Бібліі першадрукара Францыска Скарыны.

У ТЭМУ

Ратаваць мову

Антось Сайфуллаеў заслугоўвае ўхвалы ўжо за тое, што яго зацікавіла беларуская лацінка, яе паходжанне і выкарыстанне знакамітымі людзьмі Беларусі. На маю думку, ёю карысталіся не ад добрага жыцця пасля таго, як у 1840 годзе нават слова Беларусь было забаронена — для Расіі мы сталі «паўднёва-заходнім краем» на доўгія гады. А пасля падаўлення паўстання пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага былі зачынены ўсе беларускія школы. З Расіі прыехалі 1 600 настаўнікаў, каб канчаткова вынішчыць беларускую мову.
Таму лацінічны алфавіт быў тады свайго роду знакам пратэсту супраць масавага русіфікавання народа. Шкадаваць нам пра яшчэ «адну бязглуздна страчаную спадчыну», як піша аўтар, не варта, бо сёння беларусам трэба вырашаць ключавую нацыянальную праблему: вярнуць родную мову ў сферу адукацыі, ад школаў да ВНУ. Толькі мова можа аб'яднаць грамадскасць і палітычныя структуры, каб дасягнуць большых поспехаў на ніве нацыянальнага адраджэння. Давайце прызнаемся, што “наша двухмоўе” пасля 1995 года хутка ператварылася ў фактычнае аднамоўе — на карысць мовы суседняй дзяржавы.

Мікола Барысевіч

Теги: гісторыя, мова